Bir NMOS transistörün içinde neler olup bittiğini, gate ve drain gerilimlerini değiştirerek göreceğiz.
Hatırlarsan MOSFET'in en önemli özelliği, gate'e uyguladığımız gerilimle source ve drain arasındaki akımı kontrol edebilmemizdi. Ama gate gerilimi bunu nasıl başarıyor? Gate'in altında fiziksel olarak ne değişiyor? Ve kanal oluştuktan sonra drain gerilimini artırırsak ne oluyor?
Bu sayfanın amacı tam olarak bunları göstermek.
Üstte transistörün kesitini görüyorsun. Source (S), elektronların kanala girdiği taraf; drain (D), elektronların ulaştığı taraf. Gate (G) ise kanalın oluşumunu kontrol ediyor. Bulk, transistörün p tipi yarı iletken gövdesi.
Bu örnekte source ve bulk 0 V'a bağlı. Dolayısıyla UGS, gate'in source'a göre gerilimi; UDS ise drain'in source'a göre gerilimi.
Gate ile yarı iletken arasında ince bir yalıtkan oksit tabakası bulunuyor. Yani gate'ten yarı iletkene doğrudan akım akması gerekmiyor. Gate, oluşturduğu elektrik alan sayesinde yarı iletken yüzeyindeki yüklerin dağılımını değiştiriyor.
Altta ise transistörün çalışma bölgesi haritası var. Yatay eksende UDS, dikey eksende UGS bulunuyor. Turuncu nokta, kaydırıcılardan seçtiğin gerilimlere karşılık geliyor.
Peki gate gerilimini değiştirdiğimizde neler oluyor?
Başlangıçta UDS'yi 0 V'ta tutalım. Yani source ile drain arasında gerilim farkı olmasın.
Bu durumda akımın akıp akmadığından çok, gate'in altındaki yüzeyin nasıl değiştiğine odaklanacağız. Bu yapı, bir MOS kondansatörü gibi incelenebilir.
Gate negatifken — Akkumulation (birikim)
NMOS'un gövdesi p tipi yarı iletkenden oluşuyor. Bu malzemede çoğunluk yük taşıyıcıları pozitif yüklü delikler.
Gate'e negatif gerilim uyguladığımızda, pozitif yüklü delikler gate'e doğru çekiliyor. Arada oksit bulunduğu için gate'e geçemiyorlar; yarı iletkenin yüzeyinde birikiyorlar.
Üstteki kesitte gördüğün + işaretleri bu delikleri temsil ediyor.
Bu duruma Akkumulation, yani birikim diyoruz. Henüz source ile drain arasında iletken bir elektron kanalı yok.
Gate gerilimi sıfırken — Flachband (düz bant)
Gate gerilimini sıfıra getirdiğinde, kullandığımız ideal MOS modelinde yüzeyde fazladan yük birikimi veya tükenme bulunmuyor.
Buna Flachband diyoruz. Buradaki "düz bant" ifadesi, yarı iletkendeki enerji bantlarının eğilmemesinden geliyor.
Şimdilik aklında şu kalsın: Negatif gate'in oluşturduğu delik birikimi ortadan kalktı, ama henüz elektron kanalı da oluşmadı.
Gate biraz pozitifken — Verarmung (tükenme)
Şimdi gate gerilimini pozitif yönde artır.
Pozitif gate, pozitif yüklü delikleri yüzeyden uzaklaştırıyor. Delikler uzaklaşınca geride negatif yüklü iyonlaşmış akseptörler kalıyor.
Bu iyonlar serbestçe hareket edemiyor; yarı iletkenin kristal yapısına bağlılar.
İşte hareketli deliklerin azaldığı, sabit negatif iyonların kaldığı bölgeye Verarmungszone, yani tükenme bölgesi diyoruz.
Üstte mor renkle gösterilen alan bu bölge. İçindeki − işaretleri de sabit negatif iyonlar.
Dikkat et: Mor bölgenin oluşması, elektron kanalının oluştuğu anlamına gelmiyor. Henüz elektronlarla iletken bir yol oluşturmuş değiliz.
Gate eşik gerilimini geçince — Inversion (terslenme)
Gate gerilimini artırmaya devam edelim.
Bir noktadan sonra pozitif gate'in elektrik alanı, yüzeyde elektronların toplanmasını sağlayacak kadar güçleniyor.
Böylece başlangıçta deliklerin çoğunlukta olduğu p tipi yarı iletkenin yüzeyinde, elektronların baskın olduğu ince bir tabaka oluşuyor.
Buna Inversion, yani terslenme diyoruz.
Bu elektron tabakası source ile drain'i birbirine bağlayan iletken kanalı oluşturuyor. Üst kesitteki mavi alan işte bu kanal.
Kanalın oluşmaya başladığı gate gerilimine eşik gerilimi (Uth) diyoruz.
Tam UGS = Uth sınırında, kullandığımız ideal modelde iletken kanalın yükü sıfır kabul ediliyor. UGS > Uth olduğunda ise kanalın elektron yükü artıyor.
Artık gate gerilimini artırdıkça yüzeyde daha fazla elektron toplanabiliyor. Böylece kanalın iletkenliği de artıyor.
Ama burada önemli bir ayrım var: Kanalın oluşması, mutlaka akım aktığı anlamına gelmez. UDS = 0 ise source ile drain arasında akımı harekete geçirecek gerilim farkı yoktur. İdeal modelde ID = 0 kalır.
Artık gate gerilimini eşik değerinin üzerinde tuttuğumuzu düşün. Source ile drain arasında elektron kanalı oluşmuş olsun.
Başlangıçta UDS = 0 olduğunda kanalın source ve drain uçları aynı potansiyelde.
Şimdi UDS'yi artırıyoruz.
Drain pozitif hâle geldiği için kanal boyunca potansiyel source'tan drain'e doğru yükseliyor. Bunun sonucunda elektronlar elektrik alanın etkisiyle source'tan drain'e hareket ediyor.
Burada elektronların hareket yönüyle elektrik akımının kabul edilen yönünü karıştırma: Elektronlar source'tan drain'e giderken, pozitif kabul edilen drain akımı ID, drain'den source'a doğru tanımlanır.
Peki kanal neden drain'e yaklaştıkça inceliyor?
Gate'in elektronları yüzeye çekme etkisi yalnızca gate'in mutlak gerilimine bağlı değil. Gate ile kanalın bulunduğu yer arasındaki gerilim farkına bağlı.
Source tarafında kanalın potansiyeli yaklaşık 0 V. Bu nedenle gate'in source tarafındaki etkisini UGS belirliyor.
Drain tarafında ise kanal potansiyeli yükseliyor. Gate gerilimi aynı kalsa bile gate ile drain ucu arasındaki gerilim farkı küçülüyor.
Bu farkı UGD ile gösteriyoruz:
UGD = UGS − UDS
Yani UDS'yi artırdıkça UGD azalıyor.
UGD azaldığında gate, drain tarafında elektronları yüzeye daha zayıf çekiyor. Bu yüzden kanalın drain ucundaki elektron yoğunluğu azalıyor.
Üstteki mavi kanalın drain'e doğru incelmesinin nedeni bu.
Şimdi UDS henüz çok büyük değilse ne olduğuna bakalım.
UGS eşik geriliminin üzerinde ve drain ucundaki gate gerilimi de elektron kanalını koruyacak kadar yüksekse kanal source'tan drain'e kadar uzanır.
Bu durumda:
UGS > Uth ve UDS < UGS − Uth
koşulları sağlanır.
Buna ohmic veya triode bölgesi diyoruz.
Bu bölgede MOSFET, gate gerilimiyle kontrol edilebilen bir direnç gibi davranıyor.
Gate gerilimini artırırsan daha güçlü bir elektron kanalı oluşturursun. Drain gerilimini artırırsan kanaldaki akımı da artırırsın.
Alttaki haritada ohmic bölge mavi renkle gösteriliyor.
UDS'yi artırmaya devam edelim.
Drain ucundaki gate–drain gerilimi, yani UGD, gittikçe azalıyor. Sonunda UGD tam eşik gerilimine eşit oluyor.
Bu durumda:
UGD = Uth
UGD = UGS − UDS olduğu için aynı koşulu şöyle de yazabiliriz:
UDS = UGS − Uth
İşte bu, ohmic ile saturation arasındaki sınır.
Bu noktada drain ucundaki inversion yükü ideal modelde sıfıra ulaşıyor. Kanalın drain ucunda sonlanmaya başlamasına pinch-off diyoruz.
Ama burada çok önemli bir soru var:
Kanalın ucu kapanıyorsa elektronlar drain'e nasıl ulaşmaya devam ediyor?
Çünkü pinch-off, transistörün tamamen kapanması değil.
Elektronlar source tarafından kanala girmeye devam ediyor. Kanalın sonunda, drain'e doğru güçlü bir elektrik alan bulunuyor. Elektronlar bu alanın etkisiyle drain'e taşınıyor.
Yani pinch-off bölgesinden de elektron geçebiliyor. Akım kesilmiyor.
UDS'yi daha fazla artırdığında inversion kanalının bittiği nokta drain'den biraz uzaklaşabiliyor. Ek gerilimin büyük bölümü kanalın sonlandığı bölge ile drain arasında düşüyor.
İdeal uzun kanallı MOSFET modelinde bu yüzden ID artık UDS'ye bağlı olarak artmıyor; yaklaşık sabit kalıyor.
Buna saturation (doyum) bölgesi deniyor. Alttaki haritada kahverengi renkle gösterilen alan bu bölge.
Gerçek MOSFET'lerde ise drain gerilimi arttıkça etkin kanal uzunluğu biraz kısalabiliyor ve ID hafifçe artabiliyor. Bu etkiye Channel Length Modulation (Kanal uzunluğu modülasyonu) diyoruz.
Şimdi üstte öğrendiklerimizi alttaki bölge haritasıyla birleştirelim.
Haritada yatay eksen UDS, dikey eksen UGS.
Turuncu noktanın konumu, o anda kaydırıcılardan seçtiğin gerilimleri gösteriyor.
Üç temel çalışma bölgesi var:
Blocking (gri): UGS ≤ Uth. İdeal modelde iletken elektron kanalı yok, ID ≈ 0.
Ohmic / Triode (mavi): UGS > Uth ve UDS < UGS − Uth. Kanal source'tan drain'e kadar uzanıyor. MOSFET kontrol edilebilir bir direnç gibi davranıyor.
Saturation / Pinch-off (kahverengi): UGS > Uth ve UDS ≥ UGS − Uth. Drain ucundaki inversion kanalı sınırda sonlanıyor veya drain'den önce bitiyor. Akım devam ediyor.
Haritadaki mavi ile kahverengi alanı ayıran çizginin denklemi:
UDS = UGS − Uth
Bu çizgiye ulaştığında pinch-off başlıyor. Çizginin sağ tarafına geçtiğinde saturation bölgesindesin.
Bir de Uth kaydırıcısını değiştirmeyi dene. Eşik gerilimi arttığında aynı UGS değeriyle kanal oluşturmak zorlaşıyor. Haritadaki bölge sınırının da buna göre değiştiğini göreceksin.
Aslında bütün animasyonun anlattığı şey şu:
UGS kanalın oluşup oluşmayacağını ve ne kadar güçlü olacağını belirliyor. UDS ise oluşan kanalın drain tarafındaki durumunu değiştiriyor.
Bu iki gerilimi birlikte düşünürsen MOSFET'in neden blocking, ohmic veya saturation bölgesinde çalıştığını anlayabilirsin.
Bu animasyon, MOSFET'in içindeki temel olayları anlamanı sağlamak için hazırlanmış şematik bir model. Yani gördüğün şekiller fiziksel davranışı anlatıyor, fakat her şey gerçek boyutunda çizilmiyor.
1. Mavi kanalın kalınlığı gerçek ölçekte değil.
Mavi alan, gate altında oluşan elektron kanalını temsil ediyor.
Gate gerilimi arttığında kalınlaşması, yüzeydeki inversion elektron yükünün arttığını anlatıyor. Ancak gerçek bir MOSFET'te bu tabaka çizimdeki kadar kalın değil.
Dolayısıyla mavi kanalın ekrandaki kalınlığını ölçüp gerçek kanal kalınlığını veya elektron sayısını hesaplayamazsın. Bu görsel nitel bir gösterim.
2. Mor tükenme bölgesinin derinliği de şematik.
Mor alan, hareketli deliklerin uzaklaştığı ve geride sabit negatif iyonların kaldığı bölgeyi gösteriyor.
Gate gerilimi değiştikçe bu bölge de değişebilir. Ancak ekrandaki mor alanın derinliği gerçek fiziksel ölçekte hesaplanıp çizilmiyor.
3. Pinch-off noktasının konumu yaklaşık gösteriliyor.
UDS arttığında kanalın drain tarafından kısalmasını görüyorsun.
Bu fiziksel eğilim doğru. Fakat kanalın kaç nanometre kısalacağını bu çizimden okuyamazsın. Pinch-off mesafesi öğretici bir görsel kuralla belirleniyor.
Ayrıca kanalın drain'den önce sonlanması, elektronların orada durduğu anlamına gelmiyor. Güçlü elektrik alan onları drain'e taşımaya devam ediyor.
4. Flachband gerilimi sıfır kabul ediliyor.
Bu sayfada UGS = 0 olduğunda Flachband gösteriyoruz. Bu, ideal MOS yapısı için kullandığımız bir varsayım.
Gerçek bir MOS yapısında gate ile yarı iletkenin iş fonksiyonları farklı olabilir. Oksit içindeki yükler de etkili olabilir.
Bu yüzden gerçek flat-band gerilimi UFB her zaman 0 V değildir. Burada başlangıç fiziğini daha kolay görebilmek için UFB = 0 kabul ediyoruz.
5. Tam eşikte ve blocking bölgesinde ideal akım modeli kullanılıyor.
Animasyonda UGS ≤ Uth olduğunda iletken kanalın yükü ve drain akımı sıfır kabul ediliyor.
Gerçekte ise eşik geriliminin altında da az miktarda akım akabilir. Buna subthreshold iletimi denir.
Bu animasyon o küçük akımı modellemiyor. Amacımız önce güçlü inversion kanalının oluşumunu ve çalışma bölgeleri arasındaki geçişi anlamak.
6. Saturation bölgesinde akımın davranışı da idealize edilmiş.
Pinch-off sonrasında akımın yaklaşık sabit kaldığını anlatıyoruz.
Gerçekte Channel Length Modulation nedeniyle drain gerilimi arttıkça akım biraz artabilir. Bu ayrıntı daha gelişmiş MOSFET modellerinde hesaba katılıyor.
Burada ise önce kanalın neden drain tarafında inceldiğini, pinch-off'un nasıl oluştuğunu ve buna rağmen akımın neden devam ettiğini öğreniyoruz.
Bu sayfadan aklında kalması gereken en önemli şey: Gate, elektron kanalını oluşturuyor; drain gerilimi ise bu kanalın boyunca potansiyel dağılımını değiştiriyor. Pinch-off olduğunda inversion kanalı drain'e kadar uzanmasa bile elektron akışı devam ediyor.
Bunu anladığında MOSFET'in üç çalışma bölgesi artık ezberlemen gereken üç ayrı koşul değil, aynı fiziksel olayın birbirini izleyen üç durumu hâline geliyor.